Saat Kaç, Neredeyiz? 26234 dk

Thomas King, John Harrison portresi (1767) · Wikimedia Commons, kamu malı

111 Hz ·Bölüm 262

Saat Kaç, Neredeyiz?

1707 Ekim'inde İngiliz donanması kendi kıyısında, Scilly Adaları'nın kayalıklarında dört gemi ve en az bin dört yüz denizci kaybetti, çünkü gemilerde kimse nerede olduğunu bilmiyordu. Bugün cebinizdeki telefon yerinizi birkaç metre şaşmadan buluyor ve bunu saate bakarak yapıyor. Nerede olduğunuzu bulmak için neden saate ihtiyacınız olsun? Cevabın izi iki bin yıllık bir batıktan bir Çin saat kulesine, oradan da başımızın üstündeki uydulara uzanıyor.

16 Kasım 2026 ·34 dk ·2.785 kelime

Şu an nerede olduğunuzu biliyor musunuz? Biliyorsunuz tabii, ne biçim soru bu. Belki evdesiniz, belki de yoldasınız. Ama size "Tam olarak neredesiniz, bana bir haritada gösterin" desem? Çoğumuz hiç düşünmeden telefonu çıkarırız, değil mi? Haritayı açarız, telefon da bulunduğumuz yeri birkaç metre şaşmadan gösterir. Dünyanın neresinde olursak olalım.

Peki telefon bunu nasıl biliyor? Saate bakarak. Bunu ilk duyduğumda bana çok tuhaf gelmişti. Nerede olduğumu bulmak için neden saate ihtiyacım olsun ki? Ama bir zamanlar nerede olduğunuzu bilmemek canınıza mal olabiliyordu. Size üç yüz yıl önce, İngiltere'nin kıyısında yaşanmış bir geceyi anlatayım.

1707'nin Ekim ayında İngiliz donanmasının yirmi bir gemisi Cebelitarık'tan eve dönüyordu. Yolculuk boyunca hava çok kötü geçmiş, gökyüzünü doğru dürüst görebildikleri gün pek olmamış. Bu da denizciler için kötü haber, çünkü yollarını Güneş'e ve yıldızlara bakarak buluyorlar.

Öğleden sonra saat dörtte durup denizin derinliğini ölçüyorlar. O sırada İngiltere'nin güneybatı ucundaki Scilly Adaları'na yaklaşıyorlar. Adaların çevresi kayalıklarla dolu. Ama gemilerde oraya bu kadar yakın olduklarını bilen kimse yok. Saat altıda, önlerinin açık olduğunu düşünüp Manş Denizi'ne doğru yeniden yola koyuluyorlar. Saat sekizde gemiler kayalara çarpmaya başlıyor.

Amiral Shovell'in gemileri Association, Eagle, Romney ve Firebrand, 22 Ekim 1707 gecesi Scilly kayalıklarında. 1710 civarına tarihlenen bir gravür.
Amiral Shovell'in gemileri Association, Eagle, Romney ve Firebrand, 22 Ekim 1707 gecesi Scilly kayalıklarında. 1710 civarına tarihlenen bir gravür.Anonim gravür, 1710 civarı · Wikimedia Commons · Public domain

Amiral gemisi üç dört dakika içinde bütün mürettebatıyla birlikte batıyor. Yakındaki gemiler bunu görüyor ama kayalıklardan onlar da kurtulamıyor. O gece dört gemi kayboluyor, en az bin dört yüz denizci ölüyor. Amiralin cesedi ertesi gün kıyıya vuruyor. Düşünsenize, koca bir donanma kendi ülkesinin kıyısında, nerede olduğunu bilmediği için batıyor.

O gemilerden birinde bugün cebimizdeki telefonlardan tek bir tane olsaydı, bu kaza büyük ihtimalle olmazdı. Çünkü başımızın üstünde, uzayda otuzdan fazla GPS uydusu dönüyor ve o uydulardan her biri aslında bir saat kulesi. Telefonunuz yerinizi o saatleri okuyarak hesaplıyor.

1707'deki denizcilerin elinde olmayan şeylerden biri de buydu, denizde çalışan iyi bir saat. İnsanlar binlerce yıl saatin kaç olduğunu gökyüzüne bakarak öğrendi. Telefonunuz da hâlâ yukarı bakıyor. Sadece oradaki saatleri bu sefer biz astık. Bu bölümden sonra haritada kendinize her baktığınızda, aslında bir saate baktığınızı bileceksiniz. O saatleri oraya kimin, nasıl astığını da.

İlk durağımız Datça'nın tam karşısı. 1900 baharında oradaki Sömbeki adasından süngerciler Kuzey Afrika açıklarına sünger avına gidiyor. Yolda rüzgârın dönmesini beklemek için Girit'le Mora arasında, Antikitera adlı küçük bir adada duruyorlar. Beklerken boş durmuyorlar, orada da dalıyorlar.

İlk dalan dalgıç kırk beş metreye iniyor ve çok geçmeden yukarı çekilmek istiyor. Çıkınca dipte, kayaların arasına saçılmış çürümüş cesetler ve atlar gördüğünü söylüyor. Kaptan adamın derinlik sarhoşu olduğunu düşünüyor ve dalgıç elbisesini giyip kendisi iniyor. Yukarı elinde bronz bir heykelin koluyla çıkıyor.

Aşağıda iki bin yıllık bir geminin enkazı var ve içi heykel dolu. Yunan donanmasının da yardımıyla aylarca süren bir kurtarma çalışması başlıyor. Ama bu iş ucuza gelmiyor. Dalgıçlardan biri vurgun yiyip ölüyor, ikisi felç kalıyor.

Çıkarılanların arasında paslanmış bir bronz ve tahta yığını da var. Kimse dönüp ona bakmıyor, herkes heykellerle uğraşıyor. İki yıl sonra müzeyi gezen biri bu yığının içinde bir dişli çark fark ediyor. İki bin yıllık bir gemiden dişli çark mı çıkar? Dönemin uzmanlarının çoğu da buna pek inanmamış galiba. Bu kadar karmaşık bir şeyin o çağda yapılmış olamayacağını düşünüyorlarmış. Konu da onlarca yıl öylece kalıyor.

Antikitera düzeneğinin en büyük parçası, A parçası. Yeşile dönmüş bronzun içinde dişli çarklar hâlâ seçiliyor. Atina Ulusal Arkeoloji Müzesi.
Antikitera düzeneğinin en büyük parçası, A parçası. Yeşile dönmüş bronzun içinde dişli çarklar hâlâ seçiliyor. Atina Ulusal Arkeoloji Müzesi.Logg Tandy · Wikimedia Commons · CC BY 4.0

Sonra bu parçaların peşine bir İngiliz bilim tarihçisi düşüyor. Yetmişli yıllarda bir Yunan fizikçiyle birlikte parçaların röntgenini çekiyor ve ilk kez içini görüyor.

Bu alet ne işe yarıyormuş dersiniz? Ayakkabı kutusu büyüklüğünde tahta bir kutunun içinde muhtemelen yetmişe yakın bronz dişli varmış. Bize otuzu kalmış. Dişliler döndükçe alet Güneş'in ve Ay'ın gökyüzünde nerede olacağını gösteriyor, tutulmaları önceden haber veriyor. Üstündeki yazılara bakılırsa Merkür, Venüs, Mars, Jüpiter ve Satürn'ü de gösteriyormuş. O kısmın dişlileri kayıp ama yazılar duruyor. Kutunun arka kapağına bir kullanım kılavuzu bile yazmışlar.

Yani elimizde iki bin yıllık bir takvim makinesi var arkadaşlar. O çağda zamanı bilmek gökyüzüne bakmak demekti ve birileri belli ki gökyüzünün hareketini dişlilerle taklit etmeyi başarmıştı. Asıl şaşırtıcı olanı ne biliyor musunuz? Bu karmaşıklıkta bir mekanizma bin yıldan uzun süre Avrupa'da bir daha karşımıza çıkmıyor.

Avrupa'da öyle. Ama dünyanın öbür ucunda gökyüzünü okumak devlet işiydi ve biri bunu dişlilerle yeniden denemek üzereydi. 1077'de Çin'de Song hanedanının bir memuru olan Su Song, kuzeydeki rakip Liao devletine elçi olarak gidiyor. Bir doğum günü ziyafetine davetli ama ortaya tatsız bir durum çıkıyor. Ziyafetin hangi gün olacağı konusunda iki devletin takvimi tutmuyor, arada bir günlük fark var.

Su Song dönüşte imparatora hiç hoşuna gitmeyecek bir haber veriyor. Öbür devletin takvimi bizimkinden biraz daha doğruymuş. Dokuz yıl sonra da imparator, Liao'yla yarışabilmek için Su Song'dan bir saat kulesi istiyor.

Birkaç yıl sonra Kaifeng'de biten kule on iki metre yüksekliğinde ve suyla çalışıyor. Tepesinde gökyüzünü izleyen bir alet dönüyor, küçük kapılardan çıkan kuklalar da çan ve davul çalarak saati haber veriyor. Guguklu saatler var ya hani? Demek ki o fikir sandığımızdan çok daha eskiymiş.

Su Song'un kendi kitabındaki saat kulesi çizimi. Tepede gökyüzünü izleyen küre, ortada suyla dönen büyük çark.
Su Song'un kendi kitabındaki saat kulesi çizimi. Tepede gökyüzünü izleyen küre, ortada suyla dönen büyük çark.Su Song, Xin Yixiang Fayao (1092) · Wikimedia Commons · Public domain

Kulenin ömrü kısa oluyor maalesef. 1127'de kuzeyden gelen Jurchenler başkenti alıyor, kuleyi parça parça söküp kendi başkentlerine götürüyorlar. Orada da bir daha düzgün kuramıyorlar. Güneye kaçan Song sarayının yeni imparatoru da Su Song'un oğlundan yeni bir kule istiyor. O da beceremiyor. İşin içinden çıkamayınca da babasından şüpheleniyor. Babasının, fikirleri çalınmasın diye çizimlerden önemli parçaları çıkardığına inanıyor. Nasıl bir baba oğul ilişkisiyse artık.

Karada saat kuleleri böyle yükselip yıkılırken denizcilerin derdi bambaşkaydı. 1707'deki o gemiler saatin kaç olduğunu bilseydi kurtulur muydu? Belki de hayır. O gece onları batıran şey büyük ihtimalle bozuk haritalardı. Ama o günün hiçbir denizcisinin çözemediği bir dert daha vardı. Boylam, yani doğu batı yönünde nerede olduğunuz. Bunu bilemedikleri için gemiler hep bildikleri rotalardan gidiyor, kıyıdan pek ayrılamıyor. Yine de sık sık kayboluyorlar.

Kuzey güney yönünde nerede olduğunuzu bulmak kolay. Güneş'in ya da Kutup Yıldızı'nın ne kadar yüksekte durduğuna bakıyorsunuz. Ama doğu batı yönü için saate ihtiyacınız var. Neden mi?

Dünya yirmi dört saatte bir tur dönüyor. Bu yüzden Güneş Kars'ta, İstanbul'dan yaklaşık bir saat önce doğuyor, bir saat önce de tepeye çıkıyor.

Diyelim ki elimde eski usul, kurmalı bir saat var. Telefon gibi kendi kendine ayarlanmıyor. Bu saati İstanbul'da, Güneş tam tepedeyken on ikiye kurdum ve bir daha hiç dokunmadan doğuya, Kars'a gittim. Kars'ta Güneş tam tepeye çıktığında, yani orada öğle olduğunda, saatime bakıyorum.

On biri gösteriyor. Çünkü saatim hâlâ İstanbul'un saatini gösteriyor ve İstanbul'da Güneş daha tepeye gelmedi, oraya bir saat sonra gelecek. İşte bu bir saatlik fark, İstanbul'dan ne kadar doğuda olduğumu söylüyor. Kars kadar.

Bu bana "Saatleri Kim Ayarlıyor?" bölümümüzü hatırlattı. Orada sizi 1880'lerin Sirkeci'sine götürmüştüm. Köşedeki lokantanın saati üçe beş varı gösteriyor, iki sokak ötedeki pansiyonunki üçü üç geçiyor. İstanbul'da saatin tam kaç olduğunu kimse bilmiyordu. Karada bu yüzden olsa olsa bir randevuya geç kalırdınız. Ama açık denizde saatiniz şaşarsa, geminin nerede olduğunu da şaşırırdınız.

Bölüm 14 Saatleri Kim Ayarlıyor? Bu bölüme git →

Yani denizde yanınızda, yola çıktığınız limanın saatini şaşmadan gösteren bir saat varsa nerede olduğunuzu bulabilirsiniz. Sorun şu ki 1700'lerde böyle bir saat yok. O günün en iyi saatleri sarkaçlı ve sarkaç sallanan bir gemide çalışmıyor.

O yüzden o günün bilim insanları çözümü daha çok gökyüzünde arıyor. Galileo mesela, Jüpiter'in uydularını gökyüzünde bir saat gibi kullanmayı önermiş. Ama bunun için gereken uzun teleskoplar sallanan bir gemide işe yaramıyor.

Jüpiter'in bu uydularını bir videomda da anlatmıştım, Andromeda Galaksisi'ne elli yılda gidebilir miyiz diye sorduğum videoda. Galileo öldükten otuz küsur yıl sonra Danimarkalı bir astronom aynı uyduları izlerken tuhaf bir şey fark ediyor. Dünya Jüpiter'den uzaklaştıkça uyduların kaybolma anı gecikiyor. Çünkü ışığın oradan buraya gelmesi zaman alıyor. Işığın bir hızı olduğunu böyle anlıyoruz. Bu gecikmeyi aklınızda tutun, birazdan telefonunuz da tam bunu ölçecek.

Bölümde anılan video · 2023 Işık Oyunları Videoyu izle, yazısını oku →

1714'te İngiliz parlamentosu boylam derdini çözecek kişiye yirmi bin sterlin ödül koyuyor. Bugünün parasıyla en az bir buçuk milyon sterlin.

Ödülün peşine düşenlerden biri John Harrison. Harrison astronom değil, bir marangoz. Saatçiliği de kendi kendine öğrenmiş. Bilim insanları cevabı gökyüzünde ararken o, denizde şaşmadan çalışacak bir saat yapmak istiyor. Yıllarca uğraşıp ilk deniz saatini bitiriyor ve Lizbon'a giden bir gemide deniyor. Dönüş yolunda saatine bakıyor ve geminin sanıldığı yerden yüz kilometre kadar uzakta olduğunu söylüyor. Ödül kurulu bu işi beğeniyor ve daha iyisini yapsın diye ona beş yüz sterlin veriyor.

Ama Harrison kendi saatini beğenmiyor. İkincisini yapıyor, onda da bir kusur bulup hiç denize çıkarmıyor. Üçüncüsünün üzerinde tam on dokuz yıl çalışmış. Bu saatle uğraşırken yaşı altmışı geçmiş. Ödül hâlâ ortada duruyor ama Harrison'ın vakti daralıyor. Sonunda bambaşka bir şey yapıyor ve o koca kutu gibi makinelerin yerine büyükçe bir cep saati çıkarıyor ortaya.

1761'de bu saat sınava giriyor. Harrison artık yaşlandığı için saati oğlu götürüyor. Yani ömrünü verdiği saat onsuz denize açılıyor. Gemi Atlas Okyanusu'nun öbür ucuna, Jamaika'ya gidecek.

Harrison'ın dördüncü saati H4. 1761'de oğlu William'la Jamaika'ya giden bu cep saati bugün Greenwich'te sergileniyor.
Harrison'ın dördüncü saati H4. 1761'de oğlu William'la Jamaika'ya giden bu cep saati bugün Greenwich'te sergileniyor.Colonel Warden · Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0

İlk sınav daha yolun başında geliyor. Yola çıkalı dokuz gün kadar olmuş, Madeira adasına yaklaşıyorlar. Gemide iki hesap var. Biri denizcilerin her zaman yaptığı hesap. Ne hızla, hangi yöne ve kaç gündür gittiklerine bakıp nerede olduklarını tahmin ediyorlar. Öbürü Harrison'ın oğlunun elindeki saat. Oğul saate bakıp adaya geminin hesapladığından daha erken varacaklarını söylüyor. İki hesap arasında yüz kırk kilometre kadar fark var. Kaptan pek inanmıyormuş ama saati sınamak için onun dediği rotayı tutuyor.

Siz o gemide olsanız kime güvenirdiniz? Denizcilerin hep güvendiği hesaba mı, bir marangozun yaptığı cep saatine mi? Saat yanılıyorsa Harrison'ın yıllarını verdiği iş daha ilk sınavda çuvallayacak. Kim haklı çıkacak dersiniz? Ufukta ne çıktığını aradan hemen sonra anlatacağım.

Ada tam Harrison'ın oğlunun dediği yerde çıkıyor. Geminin kendi hesabına uysalardı Madeira'yı ıskalayıp geçeceklerdi. Kaptan o kadar etkileniyor ki Harrison'ların yapacağı bir sonraki saati satın almak istediğini söylüyor.

Gemi iki ay sonra Jamaika'ya varıyor. Saat her gün biraz geri kalıyordu ama ne kadar geri kaldığını baştan biliyorlardı. O hesaba katılınca iki ayın sonunda hata sadece beş saniye. Bu da yolda iki kilometrecik bir sapma demek. Ödül için yarım dereceye kadar hataya göz yumulacaktı, yani elli beş kilometre kadar.

Ödülü veriyorlar mı? Asıl ödülü vermiyorlar, biraz para verip geçiştiriyorlar. Kurul bunun şans eseri olabileceğini söylüyor ve ikinci bir yolculuk istiyor.

İkinci yolculuk Barbados'a. Bu sefer adada onları bekleyen biri var, genç bir astronom. Bu genç adam birazdan karşımıza bir daha çıkacak. Astronom önce adanın yerini Jüpiter'in uydularına bakarak kesin olarak ölçüyor. Sonra iki yöntemi buna göre sınıyor. Biri Harrison'ın saati. Öbürü kendi savunduğu yöntem, Ay'ın gökyüzündeki konumuna bakarak hesap yapmak. Yani sınavı yapan adamın kendi gözde yöntemi de sınavda. Saatin hatası yirmi kilometreyi bulmuyor. Ay yöntemiyse elli beş kilometreyle tam sınırda kalıyor.

Kurul bu sefer paranın yarısını vermeye razı oluyor ama şartları var. Harrison saatin nasıl çalıştığını bir heyete parça parça gösterecek ve bütün saatlerini devlete teslim edecek. Paranın kalanı için de aynı saatten iki tane daha yapılması gerekecek. Harrison buna çok bozuluyor. "Daha iyi davranmalarını beklediğim bu beyefendilerden çok kötü muamele gördüm" diyor. Ona göre ödül bir yöntem bulmak içindi. Her gemiyi o yöntemle donatmak için değil, kendi icat ettiği her şeyi ülkedeki bütün saatçilere öğretmek için hiç değil.

Barbados'taki o genç astronom aradan geçen sürede kraliyet astronomu olmuş ve bu görev onu ödül kurulunun üyesi yapıyor. Harrison'ın cep saati de test edilmek için ona teslim ediliyor. Yani saatin kaderi artık başka bir yöntemi savunan adamın elinde. Harrison'ın önceki üç büyük saati de evinden alınıp yaysız bir at arabasıyla gözlemevine taşınıyor. Hepsi hasarlı varıyor. Biri yolda yere bile düşürülüyor. Cep saatinin on ay süren testinden de kötü bir sonuç çıkıyor.

Harrison'lar onu taraf tutmakla suçluyor. Bu konuyu anlatan popüler kitaplarda da kötü adam genelde o oluyor. Ama adam kendi yöntemiyle ödüle hiç başvurmamış, o yüzden ben emin olamıyorum.

Sonunda Harrison'lar krala gidiyor. Kral, Harrison'ın yaptığı beşinci saati kendi gözlemevinde deniyor. Saat on hafta boyunca toplamda sadece dört buçuk saniye şaşıyor. Bunun üzerine kral, Harrison'a parlamentoya başvurmasını söylüyor ve parlamento ona neredeyse dokuz bin sterlin ödüyor. Harrison o sırada seksen yaşında. Kuruldan resmî ödülü hiçbir zaman alamıyor. Üç yıl sonra, 1776'da ölüyor.

Ama Harrison daha hayattayken saatin asıl sınavı başka bir gemide geliyordu. Kaptan Cook, Pasifik'i keşfe çıkarken yanına onun saatinin bir kopyasını almıştı. Başta saate pek güvenmiyordu. Ama yolculuk boyunca seyir defterinde ondan "güvenilir dostumuz saat" diye söz ediyor. İngiltere'ye döndüğünde de artık saatin en büyük hayranlarından biri.

Harrison'dan sonraki iki yüz yılda saatler küçülüyor, ucuzluyor. Ama hepsinin kalbinde düzenli sallanan ya da titreşen bir parça var. Önce sarkaç ve yay, sonra kuvars kristali. Bu parçaları biz yaptığımız için hiçbiri ötekiyle aynı çalışmıyor, ısınınca ya da eskiyince de şaşıyor.

Geçen yüzyılın ortasında fizikçiler çareyi doğada buluyor: atomlar. Atomu biz yapmıyoruz, doğa yapıyor ve bir sezyum atomu Londra'da da İstanbul'da da birbirinin eşi. Her atomun içinde elektronla çekirdek iki minik mıknatıs gibi davranıyor. Bunların birbirine göre duruşu değiştiğinde atom hep aynı frekansta bir sinyal veriyor. Bu frekans eskimiyor, sıcaklıkla da değişmiyor. Bir sezyum atomu saniyede dokuz milyardan fazla kez titreşiyor. Bunu sayabilirseniz elinizde neredeyse hiç şaşmayan bir saat olur.

Bunu başaran kişi İngiltere'de Louis Essen. Essen fakir bir ailede, içinde su tesisatı bile olmayan bir evde büyümüş. Sonra İngiltere'nin ulusal fizik laboratuvarına girmiş. Hayatını tek bir işe vermiş, bir şeyi olabildiğince hassas ölçmeye. Ama Essen'in o yıllarda bilmediği bir şey var. Yapacağı icat bir gün, onun hiç inanmadığı bir kuramı doğrulayacak.

1953'te Amerika'ya gidiyor ve oradakilerin bir sezyum saati yaptığını görüyor. Saat henüz onun kuvars saatleri kadar bile iyi çalışmıyor ama Essen yine de Amerikalıların önde olduğunu düşünüyor. Dönünce müdürünü yeni kimseyi işe almadan kendi atom saatlerini yapabileceklerine ikna ediyor. Laboratuvardan bir meslektaşıyla işe koyuluyorlar ve 1955'te saat ilk kez çalışıyor. Kralın denediği o saat on haftada dört buçuk saniye şaşıyordu. Bu ilk atom saati üç yüz yılda ancak bir saniye şaşıyor.

On iki yıl sonra saniyenin tanımı da değişiyor. O güne kadar saniye Dünya'nın hareketinden, yani gökyüzünden hesaplanıyordu. 1967'den beri bir saniye, sezyum atomunun tam olarak şu kadar titreşimi demek.

Dokuz milyar yüz doksan iki milyon altı yüz otuz bir bin yedi yüz yetmiş. Bir nefeste söylemesi bile zor. Antikitera'dan beri, hatta ondan da önce, insanlar Güneş'e ilk baktığından beri zamanı gökyüzüne bakarak ölçüyorduk. 1967'de ilk kez gökyüzünü bırakıp atoma baktık.

Essen'in bir tuhaflığı da var. Bu adam Einstein'ın görelilik kuramına inanmıyor. Ellili yıllardan itibaren kuramın, hareket eden saatin yavaşladığını söyleyen kısmına açıkça karşı çıkıyor. Laboratuvardaki bir meslektaşı bunun için bayağı "bilime küfür" diyor. Essen 1971'de bu konuda bir kitap da yazıyor. Israr ederse kariyerinin zarar göreceği söyleniyor ona. Ertesi yıl da emekliliğe zorlanıyor.

Görelilik ne diyor peki? Hızlı giden ya da yerçekimini farklı hisseden bir saat, başka bir hızda çalışır. Essen buna inanmıyordu. Ama bunu ölçebilecek kadar hassas saati dünyaya kendisi vermişti.

Essen'in o kitabı yazdığı yıl, 1971'de, Amerika'da bir fizikçiyle bir astronom bunu denemeye karar veriyor. Dört atom saati alıp normal yolcu uçaklarıyla dünyanın etrafında iki tur atıyorlar, önce doğuya sonra batıya doğru. Sekiz bin dolarlık bütçenin neredeyse tamamı uçak biletine gidiyor. Çünkü saatlere de koltuk almaları gerekiyor. Biletlerdeki yolcunun adı da Bay Saat.

Mr. Clock.

Döndüklerinde uçaktaki saatleri yerde bekleyen saatlerle karşılaştırıyorlar. Doğuya uçan saatler biraz geri kalmış, batıya uçanlar ileri gitmiş. Fark saniyenin milyarda birkaç yüzünü bile bulmuyor. Ama batıya uçanlar göreliliğin hesabını neredeyse birebir tutturuyor, doğuya uçanlar da hata payının içinde kalıyor. Yani Essen'in inanmadığı kuram, tam onun icat ettiği türden saatlerle sınavı geçiyor.

O uçaktaki saatlerin torunları bugün başımızın üstünde dönüyor. Dünya'nın yirmi bin kilometre yukarısındaki GPS uydularının her birinin içinde atom saatleri var. Her uydu durmadan aynı şeyi yayınlıyor. "Ben şuradayım ve saat şu." Bu kadarcık. Telefonunuz en az dört uydudan bu sinyali alıyor ve sinyallerin kendisine ne kadar gecikmeyle ulaştığına bakıyor. Sinyal ışık hızıyla geldiği için gecikmeden mesafeyi, mesafelerden de yerinizi buluyor.

Yörüngedeki bir GPS uydusu, NASA çizimi. Her birinin içinde atom saatleri var; yayınladıkları tek şey yerleri ve saatleri.
Yörüngedeki bir GPS uydusu, NASA çizimi. Her birinin içinde atom saatleri var; yayınladıkları tek şey yerleri ve saatleri.NASA · Wikimedia Commons · Public domain

Harrison'ın oğlu gemide limanın saatiyle Güneş'i karşılaştırıyordu. Telefonunuzun yaptığı iş de bundan çok farklı sayılmaz, sadece Güneş'in yerinde uydular var.

Bu yüzden o saatlerin çok ama çok hassas olması lazım. Işık saniyenin milyonda birinde üç yüz metre yol alıyor. Yani uydudaki saat saniyenin milyonda biri kadar şaşarsa, telefonunuz sizi haritada üç yüz metre öteye koyuyor.

Essen'in inanmadığı kuram burada bir kez daha karşımıza çıkıyor. Uydular çok hızlı gittiği için saatleri biraz yavaşlıyor. Ama yerçekiminin zayıf olduğu o yükseklikte daha da çok hızlanıyor. Sonuçta yerdeki saatlerden günde saniyenin milyonda otuz sekizi kadar ileri gidiyorlar. Küçük bir sayı gibi duruyor ama düzeltilmezse konumunuz her gün on kilometreden fazla kayar. Bugün Bakırköy'deyken yarın haritada kendinizi Kadıköy'de bulursunuz. GPS'i kuranlar bu farkı baştan hesaba katmış.

Bu sistem başta Amerikan ordusu için kuruldu. Herkese nasıl açıldığını okuyunca aklıma hemen 1707'deki o gece geldi. 1983'te New York'tan Seul'e giden bir Kore yolcu uçağının otopilotu yanlış modda kalıyor. Kokpitte bunu fark eden kimse yok. Pilotlar doğru yolda olduklarını sanıyor. Oysa uçak her dakika rotasından biraz daha uzaklaşıyor. Sonunda yüzlerce kilometre sapıp farkında olmadan Sovyet hava sahasına giriyor. Orada bir Sovyet savaş uçağı tarafından düşürülüyor. İçindeki iki yüz altmış dokuz kişiden kurtulan olmuyor.

İki hafta sonra Beyaz Saray, GPS hazır olduğunda sivil uçakların da kullanabileceğini duyuruyor. Bu kaza olmasa da muhtemelen er geç açılırdı ama kararı hızlandıran şey bu oluyor. Sonra sistem hepimize açılıyor. Bugün yemek siparişi verdiğinizde kuryenin haritada size doğru geldiğini izleyebiliyorsanız sebebi bu.

Biri sizi telefonla arayıp "Neredesin?" diye sorduğunda ne diyorsunuz? Çoğumuz yerimizi değil, saati söylüyoruz: "On dakikaya oradayım."

Bu soruyu genelde bizi bekleyenler sorar. 1761'in kışında Londra'da da bekleyen biri vardı. Altmış sekiz yaşında bir saatçi, ömrünü verdiği saati oğluna emanet edip denize yollamıştı. Biz adanın tam oğlunun dediği yerde çıktığını biliyoruz. O ise oğlunun nerede olduğunu, saatin tutup tutmadığını aylarca bilemeyecekti.

Bugün o cevap birkaç saniye sürüyor. "Neredesin?" "On dakikaya oradayım."

Kaynaklar (20)