Truva Atı'nın İçinde Ne Vardı?

Bir filmin posteri, o filmin biz izleyicisine verdiği ilk sözdür. Nolan'ın The Odyssey filmini izlemek için gittiğim sinemada gördüğüm posterlerden özellikle şu iki tanesi dikkatimi çekti. Birincisinde hikayemizin kahramanı Odysseus var. Yani bir insan: üzerinde tunçtan yapılmış bir zırh, elinde bir kılıç ve arkasında alevlerin içinde yükselen şaha kalkmış kocaman bir at. İkinci posterdeyse bir tanrı var: karanlığın içinde, kül taneleri arasında yerde yatan kesik bir heykel başı. Ve üzerinde yazılı üç kelime: "Defy the Gods." Tanrılara meydan oku!

Bu iki posterden biriyle başlayıp, ötekiyle sonlandıracağım bu videoda Nolan'ın filmi üzerinden yapacağım analizi. İlk posterle başlayalım. Oradaki atla. Bilmeyen yoktur herhalde Truva atını. Hatta Çanakkale'ye gidenler orada 2004 yapımı Troy (Truva) filminde kullanılan versiyonunu da görmüştür. Asıl olayların geçtiği düşünülen Hisarlık'taki Truva Antik Kenti'nde de sembolik başka bir at yapılmıştı ta 70'li yıllarda.

Peki bu atın ne önemi var? Truva Atı'nın içinde ne vardı? Askerler, elbette. Onun içinde saklanan, karanlıkta bekleyen, nefesini tutan bir avuç Yunan askeri. Bu hikayeyi o kadar cazip kılan, unutulmaz hale getiren unsurun kendisi bu. İçinde askerler olan bir at. Dünyanın en eski hilesiyle kazanılan bir zaferin formülü işte buydu. Aldatmaca. Ben bunu çok sembolik buluyorum. Nolan'ın filminde özellikle bu atı ve yine çok özel bir şekilde göstermesini de aynı şekilde filmin ana mesajlarından biri olarak düşünüyorum. Çünkü onun atı daha önce gösterilen hikayelerdeki diğer atlardan daha farklı.

Hisarlık'takini zaten gördük. 1911 İtalyan yapımı sessiz kısa film 1911: La caduta di Troia (Truva'nın Düşüşü)'nde böyle gözüküyordu, normal sakin bir at gibi. 1956: Helen of Troy (Truvalı Helen) ve 1961: La guerra di Troia (The Trojan Horse) gibi filmlerde ya da 1997: The Odyssey (Odysseia) gibi dizilerde de aynı sakinlikte at figürleri görmeye devam ettik. Şu an Çanakkale'de bulunan 2004: Troy (Truva) filmindeki at belki de o zamanın insanlarının yapabileceğine en yakın örnek gibi duruyor. Oysa Nolan'ın atı hepsinden farklı. Dört ayağı üzerinde sakince durmak yerine iki ayağı üzerinde şaha kalkmış bir at bu. Tanrılara meydan okuyacak türden bir at!

O halde özellikle seçilmiş olmalı bu duruş. Ve özellikle yerleştirilmiş olmalı bu ilk göründüğü sahneye. Sahilde yarıya kadar kuma gömülmüş bir halde. Elbette öyle olmalı. Çünkü filme adını veren orijinal hikayede Truva Atı'ndan Homeros çok kısa bahsediyor, bu uzun şiirde sadece geriye dönük anımsanır; bizim ayrıntılarını öğrendiğimiz asıl hikayeyi ondan 700 yıl sonra, Vergilius üstelik kaybedenlerin gözünden anlatıyor.

Sahilde bir at ve evine dönmeye çalışan bir adam. Sinema bu görüntüyü daha önce de görmüştü: başka bir sahilde, bu kez canlı bir atın sırtında evine dönmeye çalışan başka bir adam vardı. Onun ne gördüğünü şimdilik göstermeyeceğim; tıpkı ikinci poster gibi, bu sahnenin sonunu da videonun sonuna saklıyorum.

Atın başka bir sembolik önemi onun tahtadan yapılmış olması. Oysa hikaye çok önemli bir çağın, Tunç Çağı uygarlığının sonunu anlatıyor bize. Tunç yani bronz çağı. İnsanlığın sınıf atladığı bir dönem. Taş devrinden tunç devrine geçmiş. Çünkü yepyeni bir alaşım icat etmiş. Bakırla kalayı karıştırarak ondan bronz savaş aletleri, zırhlar yapmayı başarmış. Bu mühendislik başarısının ötesinde bir iletişim başarısı aynı zamanda. Çünkü o dönemde Akdeniz'de bakır bulmak kolay. Kıbrıs adası bakır yataklarıyla dolu, bakırın adı zaten bu adadan geliyor. Bakırın İngilizcesi "copper" kelimesi, Latince "cuprum" kelimesinden türemiştir. "Cuprum" kelimesinin kökeni ise yine Latince "aes Cyprium" (Kıbrıs metali / Kıbrıs tuncu) ifadesidir. Ama bakır tek başına güçlü silahlar üretebilmek için yeterli değil. 10'da 1 oranında kalayla karıştırılınca bronz denilen o çok daha güçlü alaşım ortaya çıkıyor. Fakat Akdeniz'de kalay yok, onu ta Afganistan'dan getirmek zorundalar. O zamanki insanların asıl başarısı işte bu ikisini birleştirebilmek için kurmak zorunda kaldıkları binlerce kilometrelik ticaret ağı.

Nereden biliyoruz tüm bunları? Uluburun'da 3330 yıl önce batan bir gemiden. O geminin kalıntılarını¹ Bodrum Sualtı Arkeoloji Müzesi'ni gezenler hatırlayacaktır. Tunç çağının zirvesinde Odysseus'un yaptığı yolculuğun gerçek bir benzerini bu tür gemiler yapıyordu. Ve işte onlardan biri Uluburun yakınlarında battı. İçinde 10 ton bakır ve 1 ton kalay külçesi bulundu. O gemi Yunanistan'a varsaydı, 11 tonluk bronz silah üretip bir orduyu donatacak kadar hammadde taşıyordu. Yani uygarlığı yükselten şey savaşmak için geliştirilen bir teknolojiydi. Binlerce kilometrelik ticaret ağına bağımlı bir teknoloji. O zamanlar Odysseus'un taşıdığı bu kılıç bile küresel tedarik zincirinin bir ürünüydü.

Oysa Truva atı tunçtan değil tahtadan yapılmıştı. Tahta her yerde var; kendine yeterli, böyle bir ağa muhtaç değil. O zaman o tahta atı bu kadar önemli yapan şey içinde tunçtan zırhları ve silahlarıyla içinde gizlenen askerler değilse ne? Atın içindeki en tehlikeli şey ne askerdi ne tahta: fikrin kendisiydi. İnsanın kendi uygarlığını yükselten ve aynı zamanda içten içe onu oyarak yok etmesini de sağlayan aklı. At bence o aklın sembolü.

O yüzden bu posterde var ve hemen önünde duran o kişi de çok farklı değil. Hikayede "Polytropos" diye tarif edilir. Karmaşık bir kahraman. Bu kelime hem "çok yönlü" anlamına gelir hem de "kaypak, güvenilmez, döneklikle yol alan" anlamlarını taşır. Kurnaz bir akıldır Odysseus ve okurun rahatça özdeşleşeceği bir kahraman değildir. Yalan söyleyen, kimlik uyduran, çıkarına göre şekil değiştiren bir adamdır. Nitekim filmde de "evine dönmeyi hak ettiğine inanmayan bir Odysseus"u izledik. Truva atı onun fikriydi. "Zeus'un yasası" olarak bilinen, yani tanrısal bir erdem gibi kutsal kabul edilen "misafirperverlik" kavramını manipüle eden bir fikir. Çünkü bir hediye olarak sunulan masum gibi görünen bir şeyin içine tuzak kurma fikri bu. Film hikayeden farklı olarak tanrıları göstermek yerine onlardan öğrendiğimiz yasaları çiğneyerek onlara meydan okuyor. O tahtadan at işte insan aklının bu meydan okumasının bir göstergesi. İnsan aklı tunç teknolojisini geliştirip uygarlıkta seviye atlayacak bir noktaya gelebilir ve sonra daha da ileri giderek onu bir silaha dönüştürüp yine kendi kendini yok edebilir. İnsan aklı atomu parçalayacak teknolojiyi geliştirip uygarlıkta seviye atlayacak bir noktaya gelebilir ve sonra daha da ileri giderek onu bir silaha dönüştürüp yine kendi kendini yok edebilir. Tarih tekerrürden ibarettir. Aynı hikayeler farklı yüzlerle anlatılır sadece.

Nolan'ın eve dönüş hikâyesi anlattığı ilk film bu değil. Interstellar'ı hatırlayın: orada da bir baba, kızına kavuşabilmek için uzay-zamanın engellerini aşmaya çalışıyordu. Ve o filmin doruk noktasında, Cooper beş boyutlu uzayın içine yani teserakta düştüğünde, evren ona nasıl görünüyordu? Kızının odasındaki her an, sonsuza uzanan ipliklerle örülmüş dev bir dokuma gibi. Zaman, elle tutulabilen tellere dönüşmüştü; Cooper mesajını o telleri çekerek, adeta bir kumaş dokur gibi iletiyordu. Nolan'ın görsel hafızasında eve dönüşün şekli, bir dokuma tezgâhı gibi galiba. Ve The Odyssey'de bu tezgâh artık bir metafor değil: ekranda, gerçek, ahşap ve gıcırdayan haliyle karşımızda. Penelope'nin tezgâhı. Çünkü nostos, yani eve dönüş, sadece deniz aşırı bir yolculuk değildir; hikâyenin bütün tellerini birbirine bağlayan duygusal ipliktir ve o ipliğin bir ucunu denizde Odysseus tutuyorsa, öteki ucu sarayda Penelope'nin elindedir. Koca, baba, kral ve savaşın yaraladığı bir asker olan Odysseus on yıllık kuşatmanın yükünü açık denizlerde taşırken, ayna hikâyeyi ayakta tutmak Penelope'ye düşer. Ve dikkat edin: Penelope da kocasıyla tamamen aynı silahı kullanır: aklını. Odysseus Truvalılara karşı tahta bir atı akletmişti; Penelope kendi taliplerine karşı tahta bir tezgâhı akleder. Gündüz kayınpederinin kefenini dokur, "bitince evleneceğim" der; gece dokuduğunu söker. Bitmeyen bir kumaşla zamanı durdurur, kocası uzayda değil ama o da tıpkı Cooper gibi, telleri çekerek zamana mesaj yazmaktadır: henüz değil. Filmde Penelope'yi çoğu zaman kafesli bir paravanın ardında, ziyafet salonuna bakan odasında dokurken görürüz; taliplerin her hareketinin farkındadır, talipler de onun. Bu mekân seçimi müthiş bir gerilim kurar ve acı bir gerçeği hatırlatır: Odysseus evine dönmek için savaşırken, evin kendisi kuşatma altındadır. Kraliçe, kendi sarayında bir kafestedir. Bir de şu var: "teknoloji" kelimesinin kökü olan tekhnē, antik Yunancada tam olarak bu tür bir ustalığı anlatır ve insanlığın ilk büyük makinesi kabul edilen şey, dokuma tezgâhının ta kendisidir. Delikli kartlarla çalışan dokuma tezgâhları, yüzyıllar sonra ilk bilgisayarlara ilham veriyor bu tezgâh-bilgisayar bağlantısını daha önce bir podcast bölümünde anlatmıştım. Yani bu hikâyede zekâsıyla teknoloji üreten bir değil, iki kişi var: biri tahtadan bir savaş makinesi yaptı, öteki tahtadan bir zaman makinesi.

Peki bu iki makineden hangisi kazandı? Cevap için Penelope'nin tezgâhından tekrar denize dönmemiz gerekiyor. Çünkü Odysseus'un eve dönüş yolculuğu, çoğumuzun sandığı gibi bir fırtınayla başlamıyor. Homeros'ta yolculuğun ilk durağı İsmaros: Kikonların şehri. Ve orada ne oluyor? Odysseus'un kendi ağzından dinleyecek olursak, özetle şöyle: şehri bastık, erkekleri öldürdük, kadınları ve ganimeti paylaştık. Bu kadar. Ne bir pişmanlık, ne bir açıklama. Hiç tanımadıkları bir şehir, sadece yol üstünde olduğu için yağmalanıyor. Homeros bunu sıradan bir iş gibi anlatıyor çünkü artık sıradan bir iş. Truva'da işe yarayan formül belli: aldat, gir, yak, yağmala ve al. Zafer şarkıları söylendikçe bu formül bir kahramanlık hikâyesine dönüşüyor ve kahramanlık hikâyeleri bulaşıcıdır. İşte Nolan'ın filminin en cesur tarihsel hamlesi tam burada devreye giriyor.

Arkeolojinin en büyük bilmecelerinden biri şu: bundan yaklaşık 3200 yıl kadar önce, Doğu Akdeniz'in o görkemli Tunç Çağı dünyası yani Hititler, Miken sarayları, Ugarit gibi zengin liman kentleri birkaç kuşak içinde çöküyor. Bu konuda yazılmış bir kitapta M.Ö. 1177 gibi tam bir tarih bile verilmiş ama bir yılda olacak şey değil tabi bu. Ama gerçekten de çok kısa bir sürede yazı kayboluyor, şehirler yanıyor, ticaret duruyor. Ve Mısır kayıtlarında bu karanlığın içinden gizemli bir isim yükseliyor: Deniz Kavimleri. Filmde "People from the Sea" denizden gelen insanlar şeklinde birkaç kez geçiyor bu kavram. Kıyıları yağmalayan, şehirleri yakan, kimliği bugün hâlâ tartışılan gemili akıncılar bunlar. Suriye kıyısındaki Ugarit'ten günümüze ulaşan son tabletlerden biri, adeta bir imdat çağrısı gibi: "düşman gemileri göründü, şehirler yakılıyor, ordumuz uzakta, yardım edin!" O yardım hiç gelmedi. Ugarit bir daha kurulmadı. Peki kimdi bu Deniz Kavimleri? Nolan'ın filmi, akademide de karşılığı olan bir hipotezi alıp hikâyenin kalbine koymuş: ya onlar dışarıdan gelen barbarlar değilse? Ya Truva'dan dönen, savaştan başka meslek bilmeyen, aldatmayı bir zafer formülü olarak öğrenmiş Yunanlıların ta kendisiyse? O zamanki uygarlığın hatta bugünkü Batı medeniyetinin temeli olan insanlar yani. Yani uygarlığı yıkan dalga, aynı zamanda o uygarlığın kendi askerleriyse, kendi insanlarıysa. Hatırlayın: o medeniyet binlerce kilometrelik bir ticaret ağının üzerinde duruyordu. Uluburun batığındaki gibi gemiler bakırı, kalayı, hammaddeyi taşıdığı sürece ayaktaydı. Kıyılar güvensizleşince, gemiler yağmalanınca, o ağ bir anda koptu. Kalay gelmeyince tunç bitti. Tunç bitince Tunç Devri sona erdi. Truva Atı'nın karnından çıkan şey, meğer bir avuç asker değilmiş; bir uygarlığın sonuymuş.

Ama bir dakika. Savaş her zaman vardı, yağma her zaman vardı. Bu seferkini bu kadar ölümcül yapan ne? İşte burada hikâyenin en eski ve bence en derin yerine geliyoruz: Zeus'un yasasına. Antik Yunanlılar buna "ksenia" diyordu yani misafirperverlik. Ama bizim anladığımız anlamda bir nezaket kuralı değil bu; Zeus'un bizzat koruduğu kutsal bir sözleşme. Kapına gelen yabancıya önce yemek vereceksin, sonra adını soracaksın. Neden bu kadar önemli? Çünkü pasaportun, elçiliğin, uluslararası hukukun olmadığı bir dünyada, denizaşırı ticaret de seyahat de ancak tek bir garantiyle mümkündü: gittiğin yerde öldürülmeyeceğine dair güven. Ksenia, o dünyanın işletim sistemiydi. O binlerce kilometrelik ticaret ağı, aslında bakır ve kalaydan önce bu güvenle örülmüştü. Ve Homeros, bu yasanın ne kadar temel olduğunu bize bir canavarla anlatıyor. Kiklop Polyphemos neden canavar? Tek gözlü olduğu için mi? Kocaman olduğu için mi? Hayır. Konuklarını yediği için. Homeros'un evreninde canavarlığın tanımı bu: misafirlik yasasını tanımamak. O zaman şimdi rahatsız edici soruyu soralım: masum bir hediye görüntüsünün içine ölüm saklayan, kutsal bir adağı tuzağa çeviren Truva Atı, bu yasanın neresinde duruyor? Odysseus'un icadı, tam olarak konukseverliğin silaha dönüştürülmüş hali. Yani kikloplarla Yunanlılar arasındaki o ince çizgiyi, bizzat Yunanlıların en zekisi silip attı. "Defy the Gods" sloganının gerçek anlamı bence burada saklı. Bu filmde tanrılara meydan okumak, yumruğunu göğe sallamak değil. Tanrılardan öğrendiğimiz kutsal yasaları çiğnemek. Ve cezası da yıldırım değil. Ceza, yasasız kalan bir dünyanın kendisi. Kural öldüğünde Tanrı da ölüyor; Tanrı öldüğünde geriye herkesin kiklop olduğu bir deniz kalıyor.

Ve şimdi ikinci postere dönme vakti. Baştan söylediğim gibi bu videoyu onunla bitireceğim ama önce nazik bir uyarı: bundan sonraki birkaç cümle, filmin sonuna dair bir detay içeriyor. Bazıları için sürpriz kaçıran bir detay olabilir. "Spoiler"dan hoşlanmayanları uyarmış olayım.

İkinci posterdeki o kesik heykel başı kimin? Athena'nın. Yani bir tanrıçanın. Film boyunca Odysseus'un zihnine kısa görüntüler halinde gelip duruyor. Ve filmin sonunda anlıyoruz ki aslında o tanrıça görüntüsü Truva'nın yağmalandığı geceden kalma bir görüntü. Yunan askerleri kutsal bir heykelin başını kesiyor ve aynı anda, o heykelin yüzünü taşıyan genç ve masum bir kadın aynı akıbete uğruyor. Odysseus'un dönüş yolculuğu boyunca karşısına çıkan Athena, aslında göklerden inen bir tanrıça değilmiş; o gece görmemek için başını çevirdiği şeyin ta kendisiymiş. Vicdanı, tanrıçanın yüzüyle görünüp duruyormuş ona. Şimdi en başa dönelim ve iki posteri yan yana koyalım. Birinde insan: Odysseus ve zekâsının anıtı olan at. Diğerinde bir Tanrı: yerde yatan Athena. Peki Athena neyin tanrıçasıydı? Savaşın kaba kuvvet tarafının değil, kurnaz aklın, stratejinin, mētis'in. Yani Odysseus'a o atı ilham eden zekâ türünün ta kendisinin. Şimdi iki posterin arasındaki görünmez çizgiyi çekebiliriz: insan, tanrıçanın armağan ettiği zekâyı öyle bir noktaya taşıdı ki, o zekâyla tanrıçanın kendi başını kesti. Birinci posterdeki adamın icadı, ikinci posterdeki yüzü yere düşürdü. Akıl, kaynağını yedi. Tanrılara meydan okumanın formülü buymuş: onların verdiğiyle onları öldürmek.

Filmi izlerken bir şey daha fark ettim: Odysseus hep batıya gidiyor. Batan güneşe doğru. İki üç kez de bizzat batan güneşi gösteriyorlar. İngilizcede bir kelime var: occident Batı demek, ama kökeni Latince "batan, düşen" anlamına geliyor. Yani tıpkı Türkçe'de olduğu gibi İngilizce ve Latince'de de Batı medeniyeti dediğimiz şey, adını güneşin battığı yönden alıyor. Ve o medeniyetin en eski, en kurucu hikâyelerinden biri, okullarda okutulan, üç bin yıldır anlatılan Odysseia meğer en başından beri bir zafer hikâyesi değil, bir uyarı hikâyesiymiş: bir uygarlık, kendi zekâsının silahlaşmasına ve kendi kurallarının ölümüne dayanamaz. Nolan bu uyarıyı alıp bugüne, kendi çağının diline çevirmiş bence. Bir film olarak eleştirilebilecek pek çok yönü var belki ama tıpkı Oppenheimer'da olduğu gibi: aklıyla çağ atlatan adam, aynı akılla çağını bitirme ihtimalinin altında eziliyor burada da. Atomu parçalayan zekâ ile atın karnını oyan zekâ, aynı zekâ. Tarih tekerrürden ibaret. Aynı hikâye, farklı yüzlerle anlatılmaya devam ediyor.

Peki bu hikâye bize nasıl ulaştı? Yazıyla değil. Odysseia, yüzyıllar boyunca ozandan ozana, ezberden ezbere, ağızdan ağıza taşındı. Her anlatıcı onu kendi çağı için yeniden dokudu. Filmde de çağımızın bir ozanları kabul edilebileceğimiz rap şarkıcılarından biriyle yeniden anlatılmaya başlanıyor. Tıpkı Penelope'nin kumaşı gibi: her gece sökülen, her gün yeniden dokunan bir hikâye bu. Homeros'un hikayesi bir dokuma, az önce gösterdiğim diğer uyarlamalar ve elbette bu sonuncusu, Nolan'ın filmi bir dokuma, şu an izlediğiniz bu video da o üç bin yıllık kumaşın en yeni ilmeklerinden biri. Ve işte Truva Atı'nın içindeki üçüncü katmanın asıl sırrı bu: fikirler, atların karnında değil, hikâyelerin karnında taşınır. Bu hikâye de az önce sınırı geçti, artık sizin surlarınızın içinde. Onunla ne yapacağınız, size kalmış.