Yapay Zekâ
Hepimizi Aynı mı Yapıyor?

Bu filmi ben seçmedim. Adını bile bilmiyorum. Dün akşam da tam böyle, hiç tanımadığım bir filmin ortasına düştüm. Ve sonuna kadar izledim. En son ne zaman böyle bir filmin ortasına düştünüz? Muhtemelen yıllar olmuştur. Çünkü artık filmlerin ortasına düşmüyoruz. Ekranın karşısına geçiyoruz, elimizde kumanda, yarım saat boyunca afişlerin arasında geziyoruz. Fragmanlara bakıyoruz, puanlara bakıyoruz, "sizin için %98 eşleşme" yazılarına bakıyoruz. Ve çoğu zaman hiçbir şey açmadan ekranı kapatıyoruz.

O yüzden evde kendi film arşivim için küçük bir kanal kurdum. İronik bir şekilde yapay zekânın yardımıyla yaptım bunu. Tek bir tuşa basıyorum. Televizyon arşivdeki filmlerden rastgele birini seçiyor. Ama baştan başlatmıyor. Tam ortasından açıyor. Bildiğiniz zaplıyorum yani.

Eskiden televizyonda kanalları gezerken bir deneyim yaşardık. Yani bir filmin ortasına düşerdik. İki kişi hararetle tartışıyor ya da biri bir yerden kaçıyor. Kimdir, neyin nesidir bilmeden takılıp kalırdık.

Dün akşam da o tuşa bastım ve hiçbir öneri algoritmasının bana asla göstermeyeceği, benimle uzaktan yakından ilgisi olmayan bir filme düştüm. Afişini görsem muhtemelen yüzüne bile bakmazdım. Ama kendimi bir anda sahnenin içinde bulunca gözümü alamadım.

Ama önemli olan gözümü alamamam değil aslında. Önemli olan, o anın biricik olması. Sadece bana, sadece o akşam olan bir şey. Bana asıl kattığı da bu. Beni her gün yaşadığım o aynılıktan alıp bir anda uzaklaştırdı.

Peki ne izleyeceğimi böyle bir yöntemle değil de bir yapay zekâya buldursaydım, bana ne önerirdi acaba? Merak ettim ve sordum. "Bu akşam izlemem için bana tek bir film öner." Sonra aynı soruyu, her seferinde sıfırdan, sanki onunla ilk kez konuşan biriymişim gibi tekrar sordum. Tam 30 kere.

30 kere sordum. 24'ünde aynı filmi önerdi. Prestij. İyi film, ben de severim. Hatta geçenlerde uçan araba videosunda örnek olarak kullanmıştım. Ama 24 kere de önerilmez ki arkadaş! Kalan 6 seferde de hep aynı ikinci film geldi, Büyük Budapeşte Oteli. Başka hiçbir film yok. Dünyada çekilmiş onca film var ve yapay zekâ bana nedense bu iki tanesini öneriyor. Nedense diyorum ama sebebini birazdan açıklayacağım.

Bu, sizin de şimdi telefonunuzdan yapabileceğiniz küçük bir deney. Aynı soruyu birkaç kez, her seferinde yeni bir geçici sohbette sorun, ne demek istediğimi kendiniz göreceksiniz. Ve bu, hepimizin her gün yaşadığı bir şeyin küçük bir örneği. Ne izleyeceğimize, ne dinleyeceğimize, hatta ne okuyacağımıza artık başka biri karar veriyor. Bu videoda bunun bizi yavaş yavaş birbirimize nasıl benzettiğini, nasıl aynılaştırdığını anlatacağım. Bir de sizi Tokyo'da tuvalet temizleyen bir adamla tanıştıracağım. Her günü bir öncekinin tıpatıp aynısı. Hayatında tek bir algoritma yok. Ama bence şu sorunun cevabını en iyi o biliyor.

Amerika'da 31 çeşit dondurmasıyla meşhur bir dondurmacı zinciri var. Sandra Matz adında bir psikolog, bir gün yapay zekâya bu dükkândan hangi dondurmayı alması gerektiğini sormuş. Her seferinde dükkâna ilk kez giren bir müşteri gibi, tam 100 kere. Sonucu kendisinden dinleyelim.

“I asked ChatGPT to recommend one of their ice cream flavors. I did that 100 times... Ninety-six times it recommended one of their two most popular flavors.”
Sandra Matz, Is AI Turning Us All into the Same Person?¹, TED

100 kerenin 96'sında en çok satan iki çeşitten birini önermiş. Geriye kalan 29 çeşidi neredeyse hiç göstermemiş. Peki kimse o 29 çeşidi seçmezse, dükkân onları neden satmaya devam etsin ki? Bir gün bakarsınız, dükkânda yalnızca o iki çeşit kalmış. Ama o psikoloğun asıl derdi dondurma değil.

“I worry that AI will make us boring. You, me, all of us.”
Sandra Matz, aynı konuşmanın açılışı

Yapay zekânın bizi sıkıcı yapmasından korkuyorum, diyor. Sizi, beni, hepimizi.

Akşam ekranın karşısında "ne izlesem" diye afişlerin arasında gezdiğimiz o yarım saat, aslında hepimizin her gün yaşadığı küçücük bir ikilem. Aynısını lokantada da yaşıyoruz. Akşam yemeğe çıkacaksınız. Her zaman gittiğiniz, sevdiğiniz lokantaya mı gidersiniz, yoksa köşede yeni açılan yere mi? Berbere gittiğinizde her zamanki tıraşı mı istersiniz, yoksa bu sefer başka bir şey mi denersiniz? Çoğumuz çoğu zaman bildiğimizi seçeriz. Bunda hiçbir sorun yok. Arada bir de köşedeki o yeni yeri deneriz.

Ama artık bu kararı çoğu zaman bizim yerimize bir makine veriyor. Netflix de Spotify de yapay zekâ da aynı şekilde çalışıyor. Bizi riske sokmamak için hep bildiğimiz, sevdiğimiz şeyin bir benzerini öneriyorlar. Çünkü en çok kişinin beğendiği şey, yanılma ihtimali en düşük olan şey. Bana 24 kere Prestij önermesinin sebebi de büyük ihtimalle bu. Neredeyse herkesin sevdiği, kimsenin kötü demeyeceği bir film.

Bir akşam için zararsız. Ama milyonlarca insan her akşam aynı öneriyi alınca, bir gün bakıyorsunuz, herkes aynı lokantada. Hem de aynı yemeği yiyor. Bunu kimse fark etmiyor, çünkü bir anda olmuyor. Her seferinde biraz daha garanti bir film, biraz daha popüler bir kitap, biraz daha herkesin gittiği bir tatil.

Siz şimdi diyeceksiniz ki, ama benim uygulamam beni tanıyor, bana özel öneriyor. Doğru. Ama size özel dediği şey, size benzeyen milyonlarca insanın en çok sevdiği şey. Instagram'daki Keşfet sayfası mesela. Adı keşfet ama size gösterdiği şey, sizin yaşınızdaki, sizin gibi takılan insanların en çok baktığı şeyler. Bir arkadaşınızla telefonlarınızı yan yana koyup Keşfet sayfalarınıza bir bakın. Büyük ihtimalle birbirine sandığınızdan çok daha fazla benziyor. Yani uygulama sizi herkesin ortalamasına değil, sizin gibilerin ortalamasına çekiyor. Ama sonuçta yine bir ortalama.

Yazdıklarımızda da aynısı oluyor. Yapay zekâ yardımıyla yazılan hikâyeleri² okuyan insanlar onları tek tek daha yaratıcı buluyor. Ama yan yana koyunca hikâyeler birbirine çok daha fazla benziyor. Yani yapay zekâ bizi aptallaştırmıyor. Bizi ortalamalaştırıyor. Hepimizi aynı güvenli ortada buluşturuyor.

Peki o zaman çözüm ne? Her gün başka bir şey mi yapmalıyız? Hep aynı şeyleri sevmek kötü bir şey mi? Bu soruları düşünürken aklımdan bir türlü çıkmayan bir film oldu. Eğer bizi sıradanlaştıran şey her gün aynı şeyleri yapmak olsaydı, bu filmin kahramanı dünyanın en sıkıcı insanı olurdu.

Wim Wenders'ın Perfect Days'i. Kahramanı Hirayama, Tokyo'da halka açık tuvaletleri temizleyen orta yaşlı bir adam. Her günü neredeyse birebir aynı. Sabah sokaktan gelen süpürge sesiyle uyanıyor. Bitkilerini suluyor. Kapının önünde durup gökyüzüne bakıyor ve gülümsüyor. Kahvesini otomattan alıyor, minibüsüne biniyor ve kasetçalara bir kaset takıyor.

Evet, kaset. Ne kadar demode bir format, değil mi? Ses kalitesi bugünkü teknolojilerin çok gerisinde. Ama Hirayama'nın akıllı telefonu bile yok. O yüzden müziği böyle dinlemek zorunda. Ama önemli olan ne dinlediği. Lou Reed, Patti Smith, Van Morrison, The Animals.

Bir gün genç yeğeni Niko habersizce kapısına geliyor. Ertesi sabah onunla birlikte minibüse biniyor ve çalan kaseti görünce şaşırıp kalıyor.

“Spotify'da var mı?” / “Emin değilim.” / “Orası ne?” / “Neresi ne?” / “Bahsettiğin dükkân.” / “Dükkân değil o.”
Perfect Days (Wim Wenders, 2023): Niko ile Hirayama minibüste

Spotify'ı bir dükkân sanıyor. Her gün aynı şeyleri yapıyor ama hayatında ortalama olan hiçbir şey yok. Bunu düşünürken aklıma o dondurma deneyini yapan psikoloğun konuşmasının sonu geldi. Orada küçük bir öneride bulunuyor. Uygulamalarımızda üç ayarlı bir kadran olsa, ne kadar uzağa gitmek istediğimizi biz seçsek diyor. Oysa Hirayama'nın hayatında bu kadran zaten var. Üstelik üç ayarın üçü de bir algoritmadan değil, insanlardan geliyor.

Kadranın ilk ayarı Aynı. Bildiğiniz, sevdiğiniz şeyler. Sınav haftası ders çalışmaya oturduğunuzda hep aynı çalma listesini açarsınız mesela. Şarkıları ezbere bildiğiniz için aklınızı dağıtmaz. Bunda hiçbir sorun yok.

Filmdeki adam da her sabah minibüsünde aynı kasetleri dinliyor. Ama bir farkla. O kasetleri ona kimse önermedi. Yıllar içinde tek tek kendisi seçti. Peki sizin o çalma listenizi kim yaptı? Siz mi, yoksa uygulama mı? Aynı'da kalmak kötü değil. Yeter ki o listeyi siz yapmış olun.

İkinci ayar Yakın. Sevdiğiniz şeyin bir adım ötesi. Bunu en iyi bir insan yapar. Bir arkadaşınız size bir kitap uzatır ve tek bir cümle söyler. Ya da bir sahafa girersiniz, kasadaki insan aldığınız kitap hakkında size bir şey söyler.

“Patricia Highsmith kaygıya dair her şeyi biliyor. Korku ile kaygının farklı şeyler olduğunu ondan öğrendim.”
Perfect Days: kitapçıdaki kadın, Patricia Highsmith için

Bu da bir öneri. Ama bir makinenin önerisine hiç benzemiyor. "Bunu alanlar şunu da aldı" demiyor. "Ben bundan şunu öğrendim" diyor. Çünkü kitabı okumuş birinden geliyor. Bunu kendi hayatınızda da yapabilirsiniz. Kütüphanede aradığınız kitabı bulduğunuzda, hemen yanındaki kitaba da bir bakın. Aynı konuya başka bir kapıdan bakıyordur. Ya da en sevdiğiniz öğretmene, son zamanlarda onu en çok neyin etkilediğini sorun.

“Bizimle aynı kelimeleri kullanıyor ama farklı bir havası var.”
Perfect Days: kitapçıdaki kadın, yazar Aya Koda için

Bu cümleyi duyunca filmi durdurdum. Çünkü yapay zekânın derdi tam olarak bu. Bizimle aynı kelimeleri kullanıyor. Hem de çok iyi kullanıyor. Ama o hava yok. Çünkü o havayı veren şey, yazarın kimseye benzemeyen tarafı. Ortalamada öyle bir taraf yok. Bir sınıfta herkes ödevini yapay zekâyla yazsa, öğretmenin masasına büyük ihtimalle hepsi düzgün ama birbirine benzeyen otuz ödev gelir.

Bir de Uzak var. Bence en çok özlediğimiz ayar bu. Çünkü hiçbir algoritma sizi oraya kendiliğinden götürmez. Hiç seçmeyeceğiniz, hesapta olmayan şeyler. Bir sabah kapınızı habersizce çalan bir akraba. Ya da bir akşam nehir kıyısında tanıştığınız bir yabancı. Belki onu bir daha hiç görmeyeceksiniz. Ama o akşam ikiniz de aynı tuhaf soruya takılırsınız.

“Gölgeler üst üste binince daha mı karanlık oluyorlar?” / “Emin değilim.”
Perfect Days: Hirayama ile nehir kıyısında tanıştığı adam

Sonra deniyorlar. Gölgelerini üst üste getiriyorlar. Biri "Aynı gibi" diyor. Öteki ısrar ediyor: "Daha karanlık olması lazım!" Sonunda gölge yakalamaca oynamaya başlıyorlar.

Uzak'ı kendi hayatınızda bulmak için kapınızın çalınmasını beklemenize gerek yok. Eve dönerken bir kere de bir sonraki sokağa sapın. Normalde "yok, ben gelmeyeyim" diyeceğiniz bir davete bir kere evet deyin. Okulda adını bile duymadığınız bir kulübün toplantısına uğrayın. Ya da bu akşam ne izleyeceğinizi bir uygulamaya değil, bir tesadüfe bırakın.

Yapay zekâya soracaksanız da soruyu değiştirin. "Bana bir film öner" derseniz, size herkesin sevdiğini verir. Ama "Hiç duymadığım, bu akşamki ruh hâlime uyacak bir film öner" derseniz, kadranı kendi elinizle çevirmiş olursunuz. Yapay zekâdan alacağınız cevap, büyük ölçüde ona nasıl sorduğunuza bağlı. Akıllıca sorarsanız, akıllıca cevap alırsınız.

Yapay zekâ hepimizi aynı mı yapıyor? Kadranı ona bırakırsak, evet. Yani sorun algoritmanın kendisi değil. Bugünkü uygulamalarda kadran Aynı'ya takılıp kalmış ve onu çevirme hakkı bizde değil. Filmdeki adamın her günü birbirine benziyor ama kendisi kimseye benzemiyor. Çünkü kadranını kimseye bırakmamış. Ne zaman Aynı'da kalacağına, ne zaman Uzak'a gideceğine kendisi karar veriyor. Demek ki bizi birbirimize benzeten şey her gün aynı şeyleri yapmamız değil. O kadranı başkasının elinde bırakmamız.

Benim evdeki Zap uygulaması da aslında bir algoritmaya dayalı olarak çalışıyor. Ama tek bir işi var, beni Uzak'a götürmek. Filmi o seçiyor ama tuşa ne zaman basacağıma ben karar veriyorum.

Bir benzerini web sitem için de yaptım. Sitemde eski, tüplü bir televizyon var. İçinde 24 konuya ayrılmış 24 kanal. Tuşa bastığınızda sizi bu kanalda yıllar içinde biriken 1000'e yakın videodan birinin tam ortasına bırakıyor. Üstünde de aynı üç ayarlı kadran var. İster ilgilendiğiniz konunun içinde kalın, ister kadranı Uzak'a çevirip hiç bakmayacağınız bir konunun ortasına düşün. Yaptığım film deneyinin 30 sorusunu ve 30 cevabını da, nasıl yaptığımla birlikte bu sayfanın sonuna koydum.

Mesela bu yılın ilk videosu. 2026'ya girerken kendime ve size bir dilekte bulunmuştum. Bu yıl biraz daha analog yaşamak.

“Algoritmaların bizi tahmin edilebilir robotlara dönüştürmesine izin vermeden, biraz spontane, biraz plansız yaşayarak.”
Barış Özcan, Dijital Çağda İnsan Kalabilmek, 1 Ocak 2026

Filmdeki adam da tam böyle yaşıyor. Her öğle arasında aynı yerde oturup, "Ağaç Dostum" dediği aynı ağacın yaprakları arasından süzülen ışığın fotoğrafını çekiyor. Eski, filmli bir makineyle. Filmleri banyo ettiriyor, iyilerini tarihli kutularda saklıyor, beğenmediklerini yırtıp atıyor. Her gün aynı ağacın fotoğrafını neden çeker insan?

Çünkü ağaç aynı ağaç ama ışık hiçbir gün aynı değil. Rüzgâr esiyor, yapraklar kıpırdıyor ve ışık bir önceki hâline bir daha hiç dönmüyor. Japoncada bu ışığın bir adı var, komorebi. Wenders filmini de bu kelimeyle bitiriyor. Son karede şöyle yazıyor: Sadece o anda, bir kereliğine var olur.

Her gün aynı ağacın fotoğrafını çekiyor ama hiçbir gün aynı fotoğrafı çekmiyor. Hiçbir algoritma size böyle bir şey öneremez. Çünkü daha önce hiç olmadı.

Filmde, yeğeniyle bisiklete binerken şarkı gibi tekrarladıkları bir söz var.

“Bir dahaki sefer, bir dahaki seferdir. Şimdi, şimdidir!”
Perfect Days: Hirayama ile Niko bisiklette

Bu arada videonun başında televizyonda açılan film neydi, merak ettiniz mi? Jacques Tati'nin Playtime'ı. 1967'de çekilmiş bir Fransız filmi. Herkesin birbirinin aynısı cam bölmelerde çalıştığı bir şehri anlatıyor. Size 24 kere önerilecek bir film değil yani.

Bir dahaki sefere ekranınız size yine Prestij'i önerdiğinde, belki bir kere hayır deyin. Kadranı biraz çevirin. Bir filmin ortasına düşün. Çünkü şimdi, şimdidir.